تنبور:

تنبور يكي از قديمي ترين و اصيل ترين سازهاي ايراني است . امروزه تقريبا نيمي از مردم جهان با اين ساز باستاني ايراني آشنايي دارند و در گوشه و كنار دنيا نامهاي گوناگوني بر آن گذاشته اند . اين ساز قديمي با صداي آسماني و ملكوتي خاص خود در بيشتر كشورها مخصوصا چين ، ايران ، تركيه ، عراق ، و كشورهاي استقلال يافته مانند آذربايجان و ارمنستان و... در بين مردم خصوصا مردم بومياز احترام خاصي برخوردار است . اين مردم در عبادتهايدسته جمعي و فردي خود براي راز و نياز با خدا از آن استفاده ميكنند و آنرا موجب نزديكي قلبها به خدا ميدانند . از زمان قديم در ايران بويژه در منطقه غرب، استان خراسان ، و در اطراف استانهاي فارس و لرستاندر خانقاه ها براي ذكر و عبادت از آن استفاده ميشده است . در اين مقاله كه نقلي است از مجله هنر موسيقي ، شماره 3 ، مرداد ماه 1377 ميخواهم به سير تايخي اين از به قلم محققين گرامي بپردازم :

( تنبور از فرهنگ سازها اثر مرحوم ملاح )

تنبور سازي است از خانواده آلات موسيقي رشته اي .آنگاه كه اين محفظه صوتي به تدريج شكل بيضي پيدا كرده و اندك اندك يك قسمت از دو قسمت باريك بيضي طويل تر و باريكتر شده و هنگامي نام بربط يا عود بر آن نهاده شده كه دسته ساز اندكي بلندتر شده و كاسه طنين ساز ، پر حجم تر گشته است در همين عصر است كه ساز ديگري آفريده شده است . بر اين ساز نيز در مناطق مختلف گيتي نامهاي گوناگون نهاده شده است . از جمله در ايران آن را تنبور ناميده اند .

فارمر مينويسد : با انتشار دين اسلام به اكناف عالم تاثير ايران در آلات موسيقي به همه جا رخنه كرد و حتي در نقاطي هم كه اسلام انتشار نيافته بود راه يافت ، يعني از طرف مشرق به سواحل اقيانوس اطلس و از شمال به سيبري و از جنوب به هندوستان و جزاير شرقي هند نفوذ كرد. تنبور كه در ممالك مجاور ايران به " طنبوره " معروف شد به تدريج به چين رسيد و موسوم به " تنپولا " گشت. در يونان آنرا" تام پوراس " ناميدند. از يونان به آلباني رفت و آنرا " تامورا " خواندند . در روسيه آنرا " دومبرا " ، در سيبري و مغولستان " دومبره يا دمبوره " نام نهادند و در بيزلنس معروف شد به " پاندورا " . ساير اقوام اروپايي توسط بيزانس با اين ساز آشنا شدند . اين ساز در تركيه و هندوستان رواج يافت .

در فرهنگ موسيقي " ريمان " ( ص1319 ) واژه تنبور آمده است :

تنبور سازي است منسوب به ايرانيان و اعراب و از خانواده عود . " ريمان " عقيده دارد كه اين ساز در هندوستان " تمبوري " ناميده ميشود كه بيشك همان تنبور ايراني است . در ايتاليا آنرا " تمبورو " و در قفقاز " تمپور " گويند . ارمنيها مانند ايرانيها آنرا تنبور مينامند .

در فرهنگ موسيقي " گروو " گفته شده كه كلمه تنبور در طي زمان در اثر تلفظهاي ملل مختلف به اسمهاي مختلف در آمده است .

دائره المعارف " بريتانيكا "مينويسد : تنبور سازي است شرقي از خانواده عود كه داراي دسته بلند است و 2 يا 3 سيم داردو با انگشت به صدا در ميايد . قديميترين نشانه هاي موجود از اين ساز در مشرق زمين نقشهايي است كه از تپه هاي" بني يونس " و " كيوان " واقع در شهر موصل به دست آمده است . از اين نقشها معلوم ميشود كه شكل اين ساز به تار امروزي شباهت بسياري داشته است و دسته بسيار بلند و نازك آن با كاسه ظريف و مجوفش بسيار متناسب بوده است. مجسمه هاي بدست آمده از شوش كه متعلق به 1500 سال قبل از ميلاد مسيح ميباشد و همچنين مجسمه هاي بدست امده از " هفت تپه " بيانگر قدمت اين ساز ميباشد .

" ژول روئانه " مينويسد : فارابي از مولفان قرن دهم ميلادي آلات موسيقي زمان خود را مانند عود و تنبور خراساني، تنبور شيرازي و ... به طور دقيق نشان داده است . بين اين سازها تنبور بغدادي كه در دمشق مرسوم بوده ، پرده بندي متفتوت داشته است .

در فرهنك كامل آلات موسيقي " زاكس " آمده است : تنبور فارسي و كردي و عبري به شكل تخم مرغ است و دسته بلند دارد و در حقيقت ساختمان تنبور نخستين گامي است كه بشر در طريق رشد و تحولاين قبيل سازها برداشته است . به طور كلي ميتوان چگونگي تغييرات شكل ظاهري تنبور را از زمان آشوريها تا عصر حاضر مشاهده كرد . امروزه تنبور به يك قشر وسيع از جامعه بشري تعلق دارد . ريشه لغوي تنبور " پاندورا " بوده است . تنبور در نقاط مختلف ايران ، نامهاي خاصي داشته است ، مانند تنبور خراساني و ميزاني يا تنبور بغدادي يا تركي ، شروانيان و از آنچه ياد شه چنين بر ميايد كه تنبور باستاني مشخصاتي به اين ترتيب داشته است .1_سازي رشته اي 2_نواختن با ناخن يا سه انگشت دست راست 3_در آغاز يك تار يا يك رشته داشته است 4_ تنبور دو نوع بوده يك نوع كه پرده يا دستان ميبستند و ديگري بدون پرده بوده است 5_ شكل ظاهري آن مانند دو تار ( چگور ) بوده است .6_بي ترديد داراي گوشي و خرك بوده است .

آقاي عليرضا فيض بشي پور در پژوهش درجه كارشناسي خود درباره تنبور اشاره دارد به تعدادي از مقامهاي اين ساز مانند مقام " باريه " و " طرز رستم " ، " مجنوني " و " جنگ آرا " كه اين مقامها از مقامهاي كهني ميباشد مه سينه به سينه از تنبور باستان تا تنبور حاضر نقل شده است . گويا مقام " باريه " را " باربد " خوانده است .

( به نقل از ماهنامه هنر موسيقي شماره3 ) ( با تخليص )

پی نوشت: به دلیل اینکه برخی از دوستان نمی تونند هر سه روز یکبار به بلاگ سر بزنند .تصمیم گرفتم بلاگ رو هر یک هفته یکبار به روز کنم.

یا حق

يادي از استاد پايور به روايت استاد هوشنگ ظريف :

در سفرها استاد پايور به تك تك اعضاي گروه اهميت ميدادند . به ياد دارم هر زماني كه مسافرتي داشتيم همه افراد راس ساعت خاصي در فرودگاه حاضر بودند و ايشان همواره از راحتي و وضعيت سفر جويا ميشدند . در داخل هواپيما تا از جايگاه همه افراد و راحتي آنها آگاه نميشدند سر جاي خويش كه معمولا جلوي هواپيما بود ، مستقر نميشدند . در هتلهاي محل اسكان محلهاي دور از هياهو انتخاب ميشد و روز بعد از ورود گروه تمرين داشت و همگي موظف بودند راس ساعت حاضر باشند . ايشان حتي در لباس پوشيدن گرئه حساسيت نشان ميدادند . حتي الامكان لباسها را يك مدل و يك رنگ و معمولا تيره انتخاب ميكردند . حتي بر روي جوراب هم تاكيد داشتندكه ساده و تيره رنگ با كفشهاي مشكي انتخاب شود تا گروه از هر لحاظ موقر و هماهنگ باشد . قبل از شروع برنامه ايشان خودشان دستمالي به اعضاي گروه ميدادند تا گرد و غبار را از روي كفشهايشان بزدايند ، چرا كه به نظر ايشان ، غبار بر روي كفش از دور نمايان است و منظره ناخوشايندي ايجاد ميكند . اصرار داشتند كه هنگام ورود به صحنه ، اعضا پشت سر هم و زنجيروار وارد شوند واين امر باز حاكي از نظم ايشان بود . استاد پايور احترام به موسيقي را هنگام اجراي برنامه هم رعايت ميكردند . چنانكه در هندوستان برنامه اي داشتيم( در ابتدا تكنوازي و سپس گروه نوازي ) كه رئيس خانه فرهنگ ايران هم حضور داشت . هنگام اجرا رئيس خانه فرهنگ به همراه رايزن فرهنگي ايران مشغول نجوا بودند . استاد پايور در آن لحظه مطلبي نفرمودند . بعد از اتمام كنسرت ، دو نفر آقايان آمدند و به به آغاز كردند . در آنجا آقاي پايور گفتند : " شما در تمام مدت مشغول صحبت بوديد ، شما كه چيزي از برنامه متوجه نشديد ، شما كه اصلا كي توجه كرديد كه ما جه زديم ! " آقايان از فرط خجالت هيچ نگفتند و رفتند .

در يك بعد زماني استاد تصميم گرفتند كه برنامه اي بدون خواننده اجرا كنند . مسئولين تالار در ابتدا ممانعت كردند، اما استاد معتقد بودند كه مردم بايد عادت كنند كه موسيقي را بدون خواننده بشنوند ، مگر اركستر سمفونيك خواننده دارد؟ اما اين همه طرفدار دارد . ايشان گفتند من چنين برنامه اي را اجرا خواهم كرد . مسئوليت ضرر و زيان اين برنامه با خود من است . برنامه اي در دو قسمت گروه نوازي اجرا كردند . در بين اين قسمت ، تكنوازيهايي را هم براي وصل نمودن دو قسمت گنجانيدند . و چه برنامه زيبايي را هم ارائه دادند . در واقع همان جمعيت و همان كف زدنهاو تشويقها ادامه داشت .

( به نقل از مجله هنر موسيقی )

چرا کامکارها در عرصه موسیقی ماندگار شدند؟

کامکارها آدم را به ياد قصه معروف پدری می اندازند که هنگام مرگ ، فرزندانش را می خواند و به هرکدام از آنها تکه چوبی می دهد و از آنها می خواهد که چوب را بشکنند.فرزندان چوب را می شکنند. پدر چوبی بر چوب قبلی اضافه می کند و از آنها می خواهد که هر دو چوب را با هم بشکنند واين کار را تا چند چوب ادامه می دهد. وقتی تعداد چوبها به شش يا هفت می رسد، کسی از فرزندان، حتی زورمندترين آنها به رغم به کار بردن تمامی توان خود قادر به شکستن دسته چوب ها نمی شود . اينجاست که پدر روبه فرزندان کرده و می گويد : اگر با هم متحد باشيد کسی نمی تواند شما را بشکند و همه گاه اعتبار و منزلت خودتان را داريد.به گمانم روزی که استاد حسن کامکار داشت زندگی را بدرود می گفت اين قصه در ذهنش جولان می کرد و می دانست که پراکندگی و تفرقه چه مصيبت بزرگی است و با آدمی چه می کند . پس او هم فرزندانش را پيش خود نشاند و توصيه هايی کرد که تا به امروز که ۲۵ سال از شکل گيری اين گروه می گذرد، همچنان آويزه گوش کامکارهاست.

شاخص ترين گروههای موسيقی ايرانی درنهايت پنج تا 10 سال دوام آوردند و اگر هم نامی از يک گروه همچنان باقی مانده است، اما حتم بدانيد که افراد آن همانند مهاجرانی که از شهری به شهری می روند، ترک اين گروه کردند و به گروه ديگر پيوستند و از گروه ديگر هم به گروههای ديگر کوچيدند و الخ. حتی گروه شجريان با عليزاده و کلهر که بسياری گمان می کردند تا سالها دوام می آورد نيز پس از پنج سال، به دلايلی که اهل موسيقی می دانند و اما عموم مردم از آن اطلاعی ندارند، از ادامه همکاری سرباز زدند. شجريان با دو سه تن ديگر از اهالی موسيقی گروهی تازه را شکل داده و قرار است اوايل زمستان کنسرتهايی را در ايران و ديگر کشورها ادامه دهد. کلهر هم به دنبال برنامه های مشترکش با نوازندگان ديگر کشورها پيوسته است و عليزاده هم به ساختن موسيقی فيلم برای سريالهای تلويزيونی رو آورده است. کامکارها اما، ماندند و هر روز قوی تر از پيش شده واکنون به شاخص ترين و حرفه ای ترين گروه موسيقی ايرانی بدل شده اند.

اگر بخشی از رمز ماندگاری گروه کامکارها را در خانوادگی بودن آن بدانيم، بخش ديگر آن را بايد محصول نگاه مساوی آنها به يکديگر دانست. هوشنگ کامکار در گفت و گويی با نگارنده که به زودی انتشار خواهد يافت، گفت که تمامی اعضای گروه يه يک اندازه در آمد کسب می کنند. يعنی ارژنگ کامکار، نوازنده تمبک گروه که در سنت گروه نوازی موسيقی ايرانی از کمترين شانيت برخوردار است و بسياری تمبک نوازان را «کيف کش» گروه می دانند و تحقيرش می کنند، با آهنگسازی همانند هوشنگ کامکار که در گروه سمت های مهمتری را برعهده دارد، هنگام تقسيم درآمدهای حاصل از کنسرت، به يک اندازه سهم می گيرند. اين گونه است که کسی در گروه احساس حقارت نمی کند و از دل و جان برای پيشرفت جمع، می نوازد. اگر چه مسايل مالی در گروههای موسيقی بسيار مهم است و ريشه بسياری از اختلافات را می توان در نگاه تبعيض آميز ميان خواننده و ديگر افراد گروه هنگام تقسيم در آمدها يافت، اما به نظر می رسد هوشنگ کامکار که خود سرپرستی گروه کامکار ها را برعهده دارد، سعی کرده است اين «دندان پوسيده» را بکشد و ريشه اختلاف را از ابتدا خشک کند. برای همين است که در چند سال اخير اين گروه کمتر تن به همکاری با خوانندگان مطرح می دهد، دليلش هم روشن است. خوانندگان مطرح می آيند و از اعتبار گروهی حرفه ای همانند کامکارها بهره می گيرند ودر عوض تقاضای دستمزدی چند برابر ديگر اعضای گروه را مطرح می کنند. درحالی که اعتبار گروه کامکارها، به گواهی کارشناسان موسيقی ايرانی به اندازه ای است که نيازی به تزريق اعتبار خواننده يا نوازنده ديگر برای جلب مشتری ندارند.

صراحت، مهمترين ويژگی است که هوشنگ کامکار از آن بهره می برد. وی در نخستين نشست «نقد نغمه» که سازمان فرهنگی وهنری شهرداری تهران در فرهنگسرای شفق برگزار کرد، ‌بر خلاف عمده اهالی موسيقی که از انتقاد فراری اند، گفت که آمده است تا تندترين انتقادات را درباره کنسرتش بشنود. در مقابل، خود هم برخی از مناقشه برانگيزترين مباحث را مطرح کرد. از جمله اين مباحث، نظرش درباره خوانندگان بود که از دل پر وی نسبت به اين گروه از اهالی موسيقی خبر می داد. کامکار گفت که از نظر وی خواننده هم سطح نوازنده است و درهمه چيز بايد مساوی با نوازنده باشد و داشتن استعدادی خدادادی نمی تواند محملی باشد برای برتری داشتن خواننده بر نوازنده. نوازنده هم سختی می کشد تا بتواند رديف را بياموزد و با تکنيکهای نوازندگی آشنا شود و در نهايت با داشتن تمامی اين قابليتها به گروهی راه يابد.هوشنگ کامکار البته در چنان جايگاهی قرار دارد که بی اعتنا به جبهه گيری خوانندگان بر آنان بتازد و از تبعيضاتی که از سوی آنها بر جامعه موسيقی دانها می رود گله کند. وی سرپرست گروهی است که تقريبا بيشترين تماشاگر را در ميان اهالی موسيقی ايران دارد؛ همه گاه کنسرتهای آنها با صندلی پر و سالنهای مملو از جمعيت روبرو می شود و بليتهای آنان هم بازار سياه پيدا می کند. او می تواند مقابل بازار خواننده سالاری بايستد، زيرا گروهی که سرپرستی می کند، به جای آنکه به تک ستاره متکی باشد، ستاره ای در قامت جمع شده است که همه با هم و کنار هم می درخشند. تا چند سال ديگر خانواده کامکارها با پيوستن نسل سومشان می توانند جمعيتی را شکل دهند که به اندازه يک ارکستر بزرگ مجلسی نوازنده و خواننده و آهنگساز داشته باشد . پس کامکار می تواند به اعتبار اين شعر که «چون جمع شد معانی، گوی ببان توان زد» جبهه ای پر اعتبار و با پشتوانه را مقابل خوانندگان بگشايد ، جبهه ای که پيش از وی هنرمندان طراز نخستی چون حسين عليزاده، پرويز مشکاتيان، محمد رضا لطفی و ديگران گشودند اما درنيمه های راه فرسوده و خسته شدند و نتوانستند اين مسير پر پيچ و خم و سنگلاخ را استمرار بخشند .

یــــــا حـــــــــق

(منبع : ایران ایران)

گروه کامکارها

سلام

شايد جالب باشد بدانيد گروه موسيقی کامکارها که در 1344 در سنندج تشکيل شد، نخستين تمرين‌های خود را شب‌ها، کنار حوض کوچک خانه‌شان انجام می‌داد: پدر (حسن کامکار) و فرزندانش، هوشنگ، بيژن، پشنگ، قشنگ و ارژنگ.

اين گروه موسيقی حالا ديگر نسل‌های بعدی اين خانواده را هم به خود راه داده است. جوان‌ترهايی مثل ارسلان کامکار، اردشير کامکار، اردوان کامکار (که خيلی خوب سنتور می‌نوازد) و صبا کامکار. حتی همسر ارسلان کامکار هم به جمع اضافه شده است: مريم ابراهيم‌پور.

اجرای اخير گروه کامکارها همخوانی اين زن و شوهر هنرمند را در خود داشت. دو آهنگی که با خوانندگی ارسلان کامکار در اين برنامه اجرا شد، شايد بهترين آهنگ‌های کامکارها به حساب نيايد اما می‌توان گفت بسيار متفاوت با آثار قبلی گروه بود.

ترجمه‌ی فارسی يکی از ترانه‌های زيبای گروه را می‌نويسم، شايد شما هم در لذتش کمی با من شريک شويد.

سودای دوريه که ت (‌سودای دوری‌ات‌)

سودای دوری‌ات با من چنان کرد که از جان خويش بيزارم
و به مرگ خرسند.
روزان و شبان ناشادم،
زيرا شب يادآور گيسوان تو
و روز يادآور روی توست.

یا حق