دريغا كه در دنياي جديد ميل به يك‌سان‌سازي و بي‌اعتنايي به فرهنگ‌هاي مختلف اين سرزمين، تنوع چشم‌نوازش را در خطر قرار داده است و بيم آن مي‌رود كه رفته رفته ياد ما از اين زيبايي بي‌مانند فرهنگي تهي شود. نمي‌توانم حسرت و اندوه خود را پنهان كنم كه سرچشمه‌ي غني موسيقي ايراني كه همانا موسيقي مقامي و بومي اقوام مختلف است، بيش از پيش فراموش شود و از دسترس حافظه فرهنگي ما دور بماند.

اين‌ها ‌گفته‌هاي محمدرضا شجريان است كه در برنامه علمي- پژوهشي هنر و فرهنگ اقوام ايراني عصر روز چهارشنبه - 25 مهرماه - در مجموعه‌ي آسمان عنوان كرد.

اين برنامه نخستين همايش از مجموعه‌ همايش‌هاي فرهنگ و هنر اقوام ايران زمين به‌شمار مي‌رفت، با محور فرهنگ و هنر سيستان و بلوچستان و بزرگداشت "استاد ملا كمال‌خان هوت" با حضور وي، محمدرضا شجريان - استاد آواز ايران - برگزار شد.

كاش به فرزندانمان‌ تنوع قوم‌ها آموخته مي‌شد

محمدرضا شجريان گفت: ‌بلوچستان سرزمين رازها و حماسه‌ها و يادگاري‌هاي دور از دوران كهن است.

او پس از درود به هنرمندان استادان و شركت‌كنندگان و ابراز تاسف از ناشناخته‌ماندن فرهنگ و قوم بلوچ، در تمجيد اين قوم گفت: بلوچستان سرزمين‌ رازها، حماسه‌ها و يادگيري‌هاي دور از دوران كهن است. سرزميني كه باور ايرانيان باستان يازدهمين سرزميني است كه اهورامزدا در زمين خلق كرده است. قوم بلوچ از كهن‌ترين و اصيل‌ترين اقوام ايراني است، قومي كه موسيقي در آن موقعيتي سحرآميز دارد و در نغمه‌هاي موسيقي‌اش ياد و خاطره‌ اسطوره‌اي اين سرزمين طنين‌انداز است. چهره‌هاي حماسي اين سرزمين در شعر و موسيقي و طنين دلكش موسيقي‌دانان اين سرزمين زنده‌اند.

شجريان موسيقي را عميق‌ترين و زيباترين شكل بيان و روح تاريخي يك قوم خواند و تصريح كرد، موسيقي راز دروني روح يك ملت را آشكار مي‌كند و از آن رو نقش بي‌بديل در روح و روان تاريخي و جمعي يك قوم يا ملت دارد. گمان من بر اينست كه بدون دريچه‌اي به موسيقي نمي‌توان فرهنگ يك قوم را شناخت.

به‌باور اين استاد آواز ايران، پيوند عميق و گسترده‌ي فرهنگ بلوچ با موسيقي و از برجستگي‌هاي مهم فرهنگ بلوچ به‌شمار مي‌رود. موسيقي بلوچ با همه جنبه‌هاي زندگي اين قوم، از اسطوره‌ها و باورهاي ديني و عارفانه گرفته تا مسايل كوچك و ملموس زندگي روزمره،همراه است.

او سپس به انتقاد از به فراموشي سپردن فرهنگ و موسيقي اقوام مختلف ايران پرداخت و با بيان اينكه‌ نمي‌توان فرهنگ ايراني را بدون شناخت فرهنگ اقوام آن شناخت، افزود: موسيقي ايران‌زمين تركيبي متنوع و غني از نغمه‌ها و آوايي‌هايي است كه در گوشه‌ گوشه‌ي اين ديار ساخته و پرداخته شده و هر قوم و نژادي روح خود را در آن دميده است.

به‌گمان او، هيچ‌گاه نبايد ايران را تنها معاون فرهنگ اين يا آن گروه در نظر گرفت چرا كه آن‌چه اين سرزمين را وسعت مي‌بخشد، همان تنوع بي‌نظير و بي‌مانند آنست.

وي همچنين از دستگاه‌هاي فرهنگي و همچنين صدا و سيما انتقاد كرد و ابراز داشت: كاش در بين اين دستگاه‌هاي مختلف كه بودجه‌هاي بسيار در اختيار دارند، نهادي وجود داشت كه حفظ اين ميراث معنوي را به‌عهده مي‌گرفت و اين ذخاير ارجمند را گردآوري مي‌كرد؛ كاش در بين همه‌ي برنامه‌هايي كه صدا و سيما پخش مي‌كند، بخشي نيز به فرهنگ اقوام و گروه‌ها اختصاص مي‌يافت تا از اين طريق فرزندان ما با فرهنگ متنوع سرزمين‌ خود آشنا شوند؛ كاش در كتاب‌هاي درسي فرزندان ما تنوع اين فرهنگ‌ها آموخته مي‌شد.

در پايان نيز با تقدير از برگزاري چنين مراسمي از نهادهاي فرهنگي كه توان مالي دارند، خواست با سرمايه‌گذاري بر آثار اقوام و انتشار آن‌ها فرصت آشنايي ما با اين فرهنگ‌ها را فراهم كنند.

ملا كمال خان، ناشناخته هم‌چون زادگاهش

رييس مركز مطالعات و تمدن ايران زمين هم ملاكمال خان را به‌عنوان اولين هنرمند براي برگزاري بزرگداشت در اولين جلسه از سلسله‌ همايش‌هاي فرهنگ و هنر اقوام ايران زمين را به دو دليل اصلي مربوط دانست، چراكه اولا بلوچ بوده و دوم آن‌كه رشد و زندگي در استان سيستان و بلوچستان ضروري است مورد بررسي قرار گيرد.

قربان بهزاديان‌نژاد توضيح داد: قوم بلوچ با بيش از يك‌صد طايفه و حضور تاثيرگذار در سه كشور ايران، پاكستان و افغانستان، داراي تاريخ چندين هزارساله و قومي است كه همواره در طول تاريخ پرفراز و نشيب ايران نقش‌آفرين بود. چنان‌كه نه‌تنها فردوسي در شاهنامه از آنان به نيكي ياد كرده است بلكه دكتر محمد معين هم ايراني بودن، ‌صحرانشيني و دليري وي را جزو صفات برجسته آنان مي‌داند.

رييس مركز مطالعات فرهنگ و تمدن ايران زمين، اضافه كرد: استان سيستان و بلوچستان جزو بزرگ‌ترين مناطق كشور و داراي موقعيت استراتژيكي، بازرگاني و شاهراه ارتباطي كشورهاي مختلف است. استاني كه پيوند كوير و دريا به آن ظرفيت‌هاي طبيعي بسيار غني بخشيده است. وزارت كشور، طبق يك گزارش رسمي، اين استان را بعد از استان خوزستان حاصل‌خيزترين و مستعدترين بخش كشور دانسته و معتقد است آنچه بر اين استان تحميل شده معلول عدم شناخت آنست، نه كمبود استعداد انساني يا منابع و يا ظرفيت‌هاي طبيعي.

بهزاديان‌نژاد درباره‌ي "ملا كمال‌خان هوت" عنوان كرد، استاد حاج ملا كمال‌خان به شهادت صاحب‌نظران محلي، محققان فرهنگ عامه و هنرمندان بزرگ كشور به لحاظ هنري جايگاه بسيار رفيع و والايي دارد، اگرچه همچون زادگان قوم خويش ناشناخته مانده است.

وي افزود، ويژگي‌ مشهود او به‌كارگيري هنر براي بيان، حفظ و انتقال سنت‌ها، آيين و اسطوره‌هاي قوم بلوچ است؛ به‌گونه‌اي كه مردم بلوچ او را جزيي از حافظه تاريخي و روح جمعي خود مي‌دانند كه تركيبي از هنرهاي مختلف نوازندگي، آوازخواني و سرودن شعر را در راه اعتلاي فرهنگ به‌كار گرفته است و به حق در هر يك از آن‌ها سرآمد است و شايسته‌ي تقدير.

برنامه با هم‌نوازي دهل و سورنا ادامه پيدا كرد.

بلوچ‌ها آريايي‌اند

پس از سخنان محمدرضا شجريان، "پيرمحمد ملازهي" به سخنراني، با موضوع "تبارشناسي بلوچ" پرداخت.

اين محقق و كارشناس علوم تربيتي نظريه‌هايي در مورد مليت اقوام بلوچ را ذكر كرد و گفت: سه نظريه درباره‌ي اين اقوام وجود دارد؛ اول اين‌كه آن‌ها آريايي‌نژاد بوده و ايراني‌اند، دوم اينكه عرب بوده و از نژاد سامي‌اند و سوم اينكه تركيبي از اقوام مختلف هستند كه به دلايل مختلف وارد يك منطقه شده و به يك فرهنگ جذب شده‌اند.

وي نظريه اول را محكم‌تر و براساس مستندات تاريخي دانسته و آن‌را تقريبا غيرقابل انكار خواند؛ سپس با استناد به برخي كتاب‌هاي تاريخي ازجمله شاهنامه‌ي فردوسي مسير حركت بلوچ‌ها را از سمت دجله و فرات و همچنين حاشيه‌ي كوه‌هاي البرز دانست.

ملازهي در پايان چنين استدلال كرد كه اقوام مختلفي به بلوچستان آمدند و در آن حل شده و اكنون بلوچ شده‌اند و ريشه‌هاي متنوع‌تري از فرهنگ اين اقوام وجود دارد.

در ادامه مراسم، "سيدمحمود حسيني" با "موضوع ويژگي‌هاي فرهنگي منطقه‌ بلوچستان" سخنراني كرد.

وي با اشاره به اينكه سه عامل مهم براي تمايز بين اقوام مختلف، زبان، مذهب و نژاد است گفت: تكثر اقوام در ايران و تنوع فرهنگ‌ها نه تنها باعث تضاد نشده بلكه به‌صورت مفهوم وحدت در عين كثرت تجلي پيدا كرده است. به گمان او، تجربه‌ي تاريخي، اين مطلب را به مردم آموخته كه بايد در كنار هم باشند و اراده‌ي با هم زيستن در آن‌ها به‌وجود آمده و نتيجه‌ي اراده‌ي با هم زيستن همبستگي ملي است.

استاندارد سابق استان سيستان و بلوچستان افزود: پژوهش‌هاي اجتماعي و فرهنگي صورت گرفته در استان سيستان و بلوچستان نشان مي‌دهد كه ارزش‌ها و نگرش‌ها و ويژگي‌هاي فرهنگي ممتاز، مفيد و ارزشمندي در بين مردم اين خط رايج است؛ ويژگي‌هايي مثل امانت‌داري، پايبندي به قول و قرار، وفاداري، صداقت، احترام به بزرگ‌ترها، مديريت‌پذيري، غرور ملي و دفاع از ميهن به‌رغم وجود عوامل كاهنده همچنان در مردم اين استان به قوت خود باقي است كه در صورت مديريت درست و توجه به نقاط مثبت و مفيد تمايزهاي فرهنگي و مذهبي مي‌توان اين عوامل كاهنده را كاهش داد و شكاف‌هاي قومي را ترميم كرد.

اجراي برنامه‌ي موسيقي با سازهاي تنبور، قيچك و دهل، در مدح حضرت رسول اكرم (ص) پايان پخش قسمت اول اين برنامه بود.

پس از دقايقي استراحت، بخش دوم مراسم با سخنراني "جواد محمدي" با موضوع "ايرانيان بلوچ" آغاز شد.

محمدي پس از تقدير از موسيقي حماسي اجراشده در بخش اول برنامه‌ها به داستان رستم و سهراب شاهنامه فردوسي اشاره كرد و توضيح داد: بايد از اين داستان پند بگيريم؛ چراكه اگر رستم و سهراب همديگر را مي‌شناختند و با هم متحد مي‌شدند و به پيوندي منجر مي‌شد كه به توطئه هيچ دشمني از هم نمي‌گسست.

مولف كتاب سيستان‌شناسي با اشاره به تاريخچه و وسعت بلوچ‌ها، آن‌ها را از فرزندان سكاها دانست و دلايل اين ادعا را اين چنين ذكر كرد: نخست آن‌كه هنوز برخي نام‌هاي سكايي در بين بلوچ‌ها ديده مي‌شود. دوم: قبيله‌ي "اسكايي" كه اكنون در سيستان و بلوچستان وجود دارد، سوم: احتمالا نام خود را اشكاني يا از خود اسكاني كه تلفظ ديگري از سكايي است گرفته، اين احتمال وجود دادر كه نام بلوچ تلفظ ديگري از "بلاش" باشد كه نام چند تن از پادشاهان اشكاني است، چهارم: قبيله سوري كه قبيله‌اي موجود در سيستان امروز است همان سورن‌هاي معروف قبل از اسلام در ايران است كه يكي از سه خاندان بزرگ اشرافي ايراني در زمان اشكانيان بوده‌اند. پنجم:‌ نام بلوچ را اگر حتا كوتاه شده‌ي نام "بل لوچ" درنظر بگيريم، به‌معني سينه‌ي برهنه خواهد بود كه اين ويژگي‌ بارز پوشش مردان اشكانيان است. ششم: روايات تاريخي مهاجرت بلوچ‌ها را از سمت شمال مي‌داند كه اين مويد اين مطلب است كه آنان سكايي‌اند چرا كه آن‌ها نيز در همان سمت و سو بوده‌اند.

با تكنيك بالا حافظ فرهنگ قوم بلوچ است

محمدرضا درويشي هم با موضوع "موسيقي بلوچستان" سخنران بعدي اين مراسم بود كه با تقدير از كمال‌خان هوت، او را بزرگ‌ترين موسيقي‌دان و خواننده بلوچستان و يكي از بزرگ‌ترين خوانندگان ايران در دوران معاصر دانست.

اين پژوهش‌گر، اهميت موسيقي را در سه عامل تنوع كمي، ويژگي‌ها و تكنيك‌هاي سطح بالا و ارتباط عميق با ادبيات خواند و حنجره و صوت فوق‌العاده، حافظ تمامي وجوه فرهنگ قومي بودن و بخشي از تاريخ و فرهنگ غني بلوچستان بودن را ويژگي‌هاي اصلي هنر استاد كمال‌خان هوت دانست.

پس از اجراي موسيقي عرفاني سادات مربوط به منطقه‌ي سرابان كه در مدح حضرت علي (ع) و انبياء (ص) اجر شد، "خالق داد آريا" به‌عنوان آخرين سخنران اين مراسم، به بيان بحثي درباره‌ي ريشه‌ي اقوام بلوچ و نقش آنان در مبارزات تاريخي و استقلال ايران پرداخت.

سپس، مراسم يادشده با همراهي محمدرضا شجريان، احمد مسجدجامعي - وزير سابق فرهنگ و ارشاد اسلامي-، محمدمهدي حيدريان- معاون هنري فرهنگستان هنر -، نماينده‌ي جمعيت بلوچ‌هاي مقيم تهران، شهردار چابهار و استاندارد سيستان و بلوچستان ادامه يافته و لوح‌هايي به‌نشانه‌ي قدرشناسي به ملا كمال‌خان هوت اهدا شد.

بخش پاياني مراسم نيز اجراي برنامه‌ي رقص شمشير، توسط گروه رقص شمشير سيستان و بلوچستان بود.

پس از آن استاد ملاكمال خان هوت- راوي تاريخ و قصه‌ها و ترانه‌هاي بلوچستان،  به‌ حرمت مردم و هديه‌اي به آن‌ها، دقايقي، اجرايي پهلواني را عرضه كرد و برنامه‌ موسيقي و اجراي آوازي را در سبك و سياق خود ادامه داد.

درحاشيه:

خبر درگذشت برادرزاده ملاكمال خان در اين مراسم به‌وي رسيد.

حضور مسجدجامعي در برنامه تدارك ديده نشده بود. اين عضو شوراي شهر تهران هدايايي را به ملاكمال خان اهدا كرد.

لينك گزارش :

http://www.isna.ir/Main/NewsView.aspx?ID=News-1017332